Maite Laporte-Arramendy

Folklore des enfants

et traditions orales en Pays Basque Nord

Maite Laporte-Arramendy

L'auteur de cet ouvrage est née le 12 octobre 1924 à Saint-Jean-de-Luz. Son père Firmin Arramendy, orifginaire de la même ville, fut un passonné de pelote et grand collectionneur. Une petite partie de sa collection est aujourd'hui exposée au Musée basque de Bayonne. Maddi Larralde, la mère de Maite Laporte Arramendy, était originaire de Louhossoa. Janik Arramendy, son frère, est l'auteur d'un ouvrage de référence sur l'histoire de la pelote basque et fit partie des pionniers du mouvement Enbata.

Maite Laporte-Arramendy a fait ses études à l'école Saint Joseph de Saint-Jean de Luz, puis à l'Ecole supérieure de Biarritz et enfin à l'Ecole Normale de Pau. Elle fut instititutrice à Mendionde, Méharin, Ezterenzubi, et aux écoles Victor Duruy et du Braou à Biarritz. Mariée en 1951 avec Pierre Laporte de Saint-Jean-Pied-de-Port, elle a trois enfants. Elle est décédée le 13 octobre 2012 à Biarritz.

Maite Laporte-Arramendy en 2011

I- Comptines recueillies auprès de mon oncle Marttinttu Larralde de Louhossoa, années 1935-1940.

1-      Xirrixti mirrixti

2-      Segeren

3-      Harriola marriola

4-      Gaztena

5-      Baga biga higa

6-      Harla marla

7-      Therella merrella

8-    Kam karibeta

9- Zamuga

10- Itzuli mitzuli

11- Ikusi mikusi

12- Arri arri mandoko

13- Bilintxi balantxa

14- Talotxi malotxi

15- Matuxa, nun zinen?

16- Mixiu maxau

17- Ehi ttittila

18- Eper bat, biper bat

19- Six fois six trente-six

20- Erioa hor heldu da

21- Jaunaren eskuetan

22- Hiru xita ukan

23- Kattalin ttukuttu

24- Kukuruku

25- Santa Sekulan ez dut ikusi

II- Lehenbiziko jokoak, jeux de nourrices.

III- Formulettes et chansonnettes.

IV- Jeux d'enfants.

V- Vocabulaire enfantin avec les tout-petits.

VI- Papaitak, devinettes recueillies auprès des élèves de l'école de Mendionde-Lekorne, années 1945-1950, de l'école d'Estérençuby, années 1950-1960.

VII- Interjections, onomatopées, expressions populaires recueillies à Louhossoa, Mendionde, Méharin, Estérençuby.

VIII- Réparties.

I- Carnaval, Louhossoa vers 1935.

II- 31 décembre, Saint-Jean-de-Luz, années 1930-1940.

III- Larrau, Aldabaka.

Coutumes autour des différentes étapes de la vie, années 1945-1950.

Sorcellerie, légendes et mythologie basque.

Pieter Brueghel l’ancien: le Paysan et le voleur de nid, 1568 (Kunsthistorisches, Vienne) 

 I-                                Comptines

Tous ces matériaux furent recueillis auprès de mon oncle, Martin Larralde de Louhossoa, dans les années 1935-1940

1- Xirrixti mirrixti

gerrena, plat, olio, zopa,

kikili, salda,

hurrup, edan, eta klik!

kikimilikiliklik!

            n

1bis- Xirrixti mirrixti

pekada Frantzian balego

akerra kaxan

idia dantzan

astoak jo: zi, zi, zipititzi!

eltze tzarrean odolgi.

            n

2- Segeren

megeren

kirun, karun, pek, eta itsu!

            n

3- Harriola

marriola

kin-kuan-kin

portan zela

portan min

segera

megera

kiru, karum, pek!

            n

  (Gérard Pikabearen bilduma)

3bis- Harriola

marriola

truntxo

multxo

errota

bidera

kostera

kanpora.

            n

3ter- Harriola

marriola

etxola

kamala

betria

gliga

truntxa

muntxa

errota

kafia

linjera

kostera.

            n

4- Gaztena

gora behera

zikitun, zakatun, fuera!

Gérard Pikabearen bilduma) 

            n

5- Baga

biga

higa

lauga

bosga

seiga

zahi

zohi

bele

harma, tiro, punp!

            n

6- Harla

marla

kin-kuan-kin

portan zela

portan min

arrixiñalet

segere

megere

kiru, karun, pek!

            n

7- Therella

merrella

kin-kuan-kin

portan zela

portan min

karru,

siñu

miñu, let.

            n  

8- Kam karibeta

zillarra papillonetan

zillarerebon

harriketa

miñoneta

enterrabona

ponalapona

erregeren gana

xirimiriharka

hikit edo ponp!

            n

9- Zamuga

zamari

zapeta

zortza perra

zangoa

haitza

maitza

palota

fierra

frai!

            n

10- Itzuli

Mitzuli ...?

            n

11- Ikusi

mikusi

zer ikusi?

II- Lehenbiziko jokoak, jeux de nourrices.

12- Arri arri mandoko

bihar Iruñerako

handik zer ekarriko

zapet eta gerriko.

Hek oro norendako?

Gure haur hunendako.

n

13- Bilintxi balantxa!

nor da hila?

Peio zapataina.

Zer egin du?

Bekatu. Bere xakurra urkatu.

Hori ez da bekatu.

Bere emaztea urkatu.

Hori da, hori bekatu!

Variante

Din dan baledan

elizako atean

gizon bat dilindan,

Zer egin du?

      n

14- Talotxi malotxi

erreka txarrean ihortxi!

n

15-Matuxa, nun zinen?

Eiheran.

Zertan?

Boketa latsan.

Zer ukan duzu?

Ogi ta gasna.

Nun duzu ene partia?

Gatuak jana,

Beira, beira, bertzaldean.

n

Elur malur

eztiagu

hire beldur

badiagu etxean

arto ta egur.

n

17- Ehi ttittila

haren mutila

Lan Peti (San Peti, San Petri)

Lan Pero (San Pedro, San Pero)

Zorri hiltzailea!

Klixk!

Hemendik xoria pasatu

hunek harrapatu (edo urtsoa ekarri)

hunek bipilatu

hunek salsatu

hunek jastatu

Buru haundi hunek dena jan!

Hunek arroltzea hartu

hunek erre

hunek ihitu

hunek jastatu

Apo xirtxila aita eta amari salatu.

III- Formulettes et chansonnettes

18- Eper bat, biper bat

hamalau fraidek, hiru anderek

egin ginuen afari bat

Bi tortoilo

eper bat, biper bat...

Hiru oilo, bi tortorilo

eper bat, bipert bat...

Lau ahate, hiru oilo, bi tortoilo

bost antzara

sei zikiro

zazpi behi

zortzi idi

bederatzi zezen haundi

hamar saski mazapax zuri

hameka karga arno gozo.

n

19- Six fois six trente-six

Ehialarreko Frantxix

Putar eta jauziz

untzi guziak hautsiz.

n

20- Erioa hor heldu da

Gizonaren hiltzera

erioak gizona

gizona gatua

gatuak sagua

saguak soka

sokak idia

idiak ura

urak sua

suak makila

makilak zakurra

zakurrak otsoa

otsoak akerra

akerrak artoa arren

gure artorik akerrak ken arren.

n

21- Jaunaren eskuetan

eskuz sakratuetan

etorri niz bekatuan

eztakit zonbatetan.

Zazpi bekatu kapitaletan

hamar manamenduetan

hamabi mixterioetan

hamost artikuluetan

ene arima gaixua

eroria balinbada

altxa zazu zure esku sakratuetan.

Kredo pinpirina

bidean lokartu

berrogoi aingeru

hek oro Jesusek sakratu.

Jesusen Aita

apostoluen oseba

Jesusek egin zautan

belarrezko kurutzia

gaixtoak aparta nintzan.

n

22- Hiru xita ukan

eta lau galdu

ene xiten amak

zer janen du.

Hiru xitetarik

lau galdu

zer ari zen

heien ama.

n

23- Kattalin ttukuttu

Kattalin ariña

zenbana saltzen duzu

dotzena xardina?

Hamalau sos-t-erdi

Prezio jakina

zuk ez paduzu nahi

zoazi aintzina.

n

24- Kukuruku!

Zer diozu?

Buruan min.

Zerk egin?

Axeriak.

Axeria nun?

Berroan sartu.

Berroan nun?

Suak erre.

Sua nun?

Urak hil.

Ura nun?

Idiak edan.

Idia nun?

Landan.

Zertan?

Ildo egiten.

Ildoa zertako?

Hazi ereiteko.

Hazia zertako?

Ogi biltzeko.

Ogia zertako?

Oiloendako.

Oiloak zertako?

Arroltze iteko.

Arroltzeak zertako?

Apezendako.

Apezak zertako?

Meza emaiteko.

Mezak zertako?

Gure arimaren salbatzeko.

n

25- Santa Sekulan ez dut ikusi

Arkakusoa dantzatzen eta

zorria farrez itotzen

zorria farrez itotzen eta

zinitza gitarra jotzen

zapi zapi, ezin kendu dut burutik.

IV- Liste de jeux d'enfants

Ixkilimak, jeu des épingles.

Atxemanka, aux attrapés.

Itsumandoka, à colin-maillard.

Kaniketan. aux caniques.

Kukuka, kukulauka, à cache-cache.

Maria bil bil, se rassembler pour jouer.

Pilotan, à la pelote.

Ttottorika, à s'accroupir.

Xapio, xingilika, xingoka, à cloche-pied, à la marelle.

Ximiko berri, pincer celui ou celle qui a un vêtement neuf.

V- Vocabulaire enfantin pour les tout-petits

A-a-a, au revoir avec la main.

Ai-aio, promenade.

Apalla, hupalla, lever dans les bras.

Attatta, attitti, attitto, grand-père.

Buba, dodo, dors.

Busti, mouillette de pain.

Dilin-dalan, balancement.

Gatuka, ñauka, à quatre pattes.

Hurrup, bu en aspirant.

Ixtaklok, à califourchon sur un cheval ou un âne.

Kili-kili, chatouillement.

Klik, avaler d'un coup.

Klik-klik, couper les cheveux.

Kiski-kaska, tapoter l'enfant.

Kulusk, petit somme.

Konkolotx, à califourchon sur les épaules.

Lolo, lait.

Ma, potta (baiser).

Mamu, épouvantail, fantôme, personnage effrayant pour les petits.

Mimi, mal, douleur.

Mimiño, ñimiño, pipiño, tout petit.

Minttulin, qui pleure facilement.

Mumuña, muñuña, bonbon.

Miñiñi, pitxitxi, petit chat.

Ñañ, manger.

Ñaña, fromage.

Ñiñi, bébé.

Papetta, zapeta, soulier.

Pott, baiser.

Pottolo, potelé.

Punpa, chute, rebond de la pelote.

Punpatu, tombé.

Purrutt, tturrutt, petit pet.

Putxuka, pelote de chiffon, petit enfant potelé.

Tta, assis.

Ttaka-ttaka, ttiki-ttaka, à petits pas.

Ttatta, caca.

Ttette, petit chien.

Tifli-tafla, patauger.

Ttinki, ttinka, ttinki-ttinka, serrer très fort.

Ttitt, xixt, piquer.

Ttitti, sein.

Ttott, goutte.

Ttotto, ttottoturik, assis.

Ttottorika, jouer à s'accroupir.

Ttoriko, kokoriko, accroupi.

Tturrust, jet.

Ttuttu, biberon, tétine.

Ttutt, c'est fini.

Ttutti, ttuttik, debout.

Xitxi, viande.

Zirri-marra, gribouillage.

VI- Papaitak

Devinettes dont une partie fut recueillie auprès des élèves de l'école d'Estérençuby et de l'école de Mendionde-Lekorne, années 1945-1950.

Itsasoan edan eta mendian pix egiten: hedoia.

Zango bakar, oro zango, bilo bakar: akulua.

Variante: attitto xahar bat burian bilo batekin.

Xori izena izaki, beti airean eta hegalik ez: zozoa.

Hutsik besoan, beterik buruan: pegarra.

Iturriratekuan irriz, etxeatekuan nigarrez: pitxerra.

Beti erakitzen ari, oro arrain, oro gatz eta nehork ez salda hortarik nahi: itsasoa.

Belarrez egina da eta ez da tisana bainan edari biziki ona: esnia.

Iturrirakoan etxerat so, etxeratekoan iturrirat so: ahuntzaren adarrak.

Variante: Mendirakoan etxera beha, etxerakoan mendira: behiaren buztana.

Oro begi eta ez ikusten: oilo salda.

Oro beso eta ezin besarka: arbola.

Ororen emaile ororen iresle: lurra.

Hainitz edaten nehoiz horditzen: goporra.

Sortzian kunkur, gaztian fanfaron, zahartzian zirtzil: ihatzia.

Axurian xuri, antxian gorri, ardian beltx: mazuza.

Variante: Antxuan xuri, bildotxean gorri, ardian beltz: martotsa.

Hat jauzi, hunat jauzi, Martin buru beltzak buria hautsi: kukusoa.

Barrika baten barnian bi arno mota: arroltzia.

Lau iturri mendi baten pian: behiaren errapia.

Harri xabal baten pian lau iturri: behiaren errapia.

Hortzak beheiti eta ahoa goiti: eskalapoina.

Etxian ixilik, oihanian kantuz: aizkora.

Oihanerat joan eta han oihuka ari: aizkora.

Xingola mingola pahatari goiti (pareten gora): kea.

Gizon ttiki xapel haundi: onjoa.

Attitto bat burian xapel xahar bat: onjoa.

Soineko oro gerrenez: sagarroia.

Gorputza ba, lepoa ba, bururik ez, besoak ba eta eskurik ez: atorra.

Jauntzirik ausartena: atorra.

Joan eta joan eta ez itzultzen: denbora.

Haria bezain mehe, oro argi eta indar: eletrika.

Ahoa ba, bururik ez: ganibeta.

Etxean beti lehenik sartzen: gakoa.

Emazte bat ipurdia bustik mundu guzian kurritzen: letra.

Luze eta mehar mundu guzian behar: haria.

Berdia ez da muskerra, bizarra ba eta ez da gizona: porria.

Egun guzia kakiten eta hazian bera hartaz kukutzen: hautsa.

Janak hazten eta higatzen: estomaka.

Ilunbean ageriago, argiarekin gordeago: izarra.

Berriketari lehena: posta.

Dena musu eta nehork ez maite: kukusoa.

Jartzeko gauzarik behar-beharrena: gibelaldea.

Begiek aintzinean izaki eta ez ikusten: luneta-berinak.

Petatxia petatxian gainan eta sekulan josturaik ez: teilatua.

Emazteak gutienik mintzatzen diren ilabetea: otsaila.

Ikusten dut ondoan dut eta ezin atxeman: itzala.

Beti leihorrean eta beti bustia: mihia.

Herriko mihirik luzena: ezkila.

Janago goseago: jakintsua edo sua.

Jakitatez hanpatua eta ixil-ixila egoki: liburua.

Jaunik argituena burupelatuena: buruhas delarik?

Batek gauden, bertzeak goazen eta bertzeak libertigiten: harria, ura eta arraina.

Hetsirik kana, idekirik etxea: paraisola.

Emazte bat beti josten eta bera beti buluzia: orratza.

Ehun zango eta xutik ezin egon: izuzkia.

Den putzaik haundienian ez larrutzen eta den urik ttipienian itotzen: zinurria.

Atso zahar bat ezpain makur batekin: lahatza.

Iturriratekoan kantuz eta etxeratekoan nigarrez: pegarra.

Haragia kanpoan larrua barnean: arraxina (la résine).

Egunaz haragi jaten eta gauaz ate xokoan: akilua.

Aita lux, ama latx, umia beltx: gaztaña.

Hamasei andere elgarren ondotik eta elgar behinere arrapatu gabe: ahea.

Variante: Hamasei andere beti jantzan ari eta sekulan ez elgar hunkitzen: ahea.

Egun guzia etxea inguratzen eta atsian borta xokoan egoiten: izizkia.

VII- Interjections, onomatopées et expressions populaires

Arre: pour faire reculer le bétail.

Arri: pour le faire marcher, de même: hi hi!

Asa: allons-y !

Behia be: pour faire avancer la vache.

Din dan: son des cloches.

Gatx: pour faire fuir le chat.

Haika: pour se lever.

Kliskun klaskun: pas trop bien, n'importe comment.

Kunjuratia: maudit.

Lolo: petit poisson qui reste endormi au fond de l'eau.

Lolo, loloan: inerte, mou, endormi.

Mihi luze: langue longue, bavard.

Milisk: délicat(e).

Minttulin: pleurnicheur.

Mutur haundi.

Ñir ñir, begiak ñir ñir: les yeux brillants.

Pil pil: bouillir à petits bouillons.

Pinpirina: personne, pièce, maison coquette.

Jaun futria: jean-foutre.

Jaun birua: gros boudin, homme très gros.

Purra, tturra: pour appeler les poules.

Tarrapatakan: en se dépêchant.

Ttuku-ttuku: lentement.

Tturri, tturrin: pour appeler le porc.

Ttur ttur: marcher doucement, bouillir à petits bouillons.

Zapi: pour chasser le chat.

Zirri marra: gribouillage.

Zokokari, zoko moko: qui fouille les coins.

VII- Réparties

Alafe baietz! Je jure que c'est vrai.

Atxum! on répond soit «dominixtekum», soit «ehun urtez».

Barkatu! —Ez da bekatu ! —Apezak erran du !

Pardon ! —Ce n'est pas péché ! —Le prêtre l'a dit !

Denare on! Tout est bon !

Ixtorio mixterio, dakienak konda dio.

Histoire mystère, celui qui sait raconte.

Mendekoste, Ez du uste, Trinitate, Jin ditake, Pesta Berri, Nehor ez ageri.

Pentecôte, Je ne pense pas, Trinité,                  Fête Dieu, On ne voit personne.

Otaba, Norbeit bada.

Octave, Il y a quelqu'un.

Nunbeitik ere! D'où (vient cette idée, cet argument) !

Zure osagarriari! On daizula!

A votre santé!

Koska : choc, bruit, coup de tête d'un bélier.

Koskan : personne toquée, lunatique.

Pikatia janez: manger ce qui est coupé c'est-à-dire manger raisonnablement.

Pour conjurer le sort: on fait la croix en fermant la main droite, le pouce étant passé entre l'index et le majeur. On dit en même temps:

Pues! Pues!

Aparta Satan: éloigne toi Satan.

Berrogoi-ta-hamar ixtapetan: à cinquante enjambées.

Harato! plus loin.

Autre formule pour conjurer le sort (?):

Gaztena,

gora behera,

zikitun, zakatun, fuera!

Xarnafera (feu de la St Jean): sarna fuera! que la gale sorte! (espagnol).